“เมื่อช้างได้เป็นช้าง” — โมเดลท่องเที่ยวโดยชุมชนที่เปลี่ยนอนาคตช้างไทยไปพร้อมกับชุมชนและผืนป่า
จุดเริ่มต้นจากคำถามว่า “ช้างและคนจะอยู่ร่วมกันได้อย่างไร”
Mahout Elephant Foundation (MEF) ก่อตั้งโดยครอบครัว Blaine จากประเทศอังกฤษ หลังจากได้เรียนรู้และสัมผัสปัญหาของช้างในอุตสาหกรรมท่องเที่ยวไทย พวกเขาเห็นว่าทั้งช้างและควาญช้างต่างติดอยู่ใน “วงจรความยากจน” ที่ส่งผลต่อทั้งคุณภาพชีวิตของครอบครัวควาญ และสวัสดิภาพของช้างไปพร้อมกัน
โมเดลที่เติบโตไปพร้อมกันทั้งช้าง คน และผืนป่า
MEF จึงก่อตั้งขึ้นจากความเชื่อที่ว่า “ช้าง ควาญ และชุมชน” ควรสามารถอยู่ร่วมและเติบโตไปด้วยกันได้ โดยไม่จำเป็นต้องนำช้างออกจากป่าไปทำงานในอุตสาหกรรมท่องเที่ยวแบบดั้งเดิม
แนวคิดนี้นำไปสู่การพัฒนาโมเดล “การท่องเที่ยวโดยชุมชน” (community-based tourism) ที่ให้ความสำคัญทั้งกับสวัสดิภาพช้าง การอนุรักษ์ผืนป่า และความมั่นคงทางรายได้ของชุมชนท้องถิ่น
การท่องเที่ยวช้างที่ไม่จำเป็นต้องเป็นปางช้าง
MEF คืออีกหนึ่งพันธมิตรสำคัญของ World Animal Protection ที่สะท้อนให้เห็นว่า “การท่องเที่ยวช้างอย่างเป็นมิตร” สามารถมีได้หลากหลายรูปแบบ
ไม่จำเป็นต้องเป็นเพียงโมเดลของปางช้างหรือ sanctuary เท่านั้น แต่ยังสามารถเกิดขึ้นผ่านการทำงานร่วมกับชุมชนในพื้นที่ป่า เพื่อปกป้องทั้งวิถีชีวิตของครอบครัวควาญ ผืนป่า และคุณภาพชีวิตของช้างไปพร้อมกัน
เมื่อหัวใจของการท่องเที่ยว คือการให้ช้างได้ “เป็นช้าง”
หัวใจสำคัญของแนวทาง MEF คือการเปิดโอกาสให้ช้างได้ใช้ชีวิตใกล้เคียงธรรมชาติมากที่สุด
ช้างในโครงการสามารถเดินหาอาหาร เคลื่อนที่อย่างอิสระ มีปฏิสัมพันธ์ทางสังคม และแสดงพฤติกรรมตามธรรมชาติ ขณะที่นักท่องเที่ยวจะได้เรียนรู้และสังเกตพฤติกรรมของช้างอย่างเคารพ
โดยไม่มีการขี่ช้าง การแสดง การอาบน้ำ หรือกิจกรรมปฏิสัมพันธ์ใกล้ชิดเพื่อความบันเทิงของมนุษย์
สองพื้นที่ ที่กำลังสร้างอีกภาพของการท่องเที่ยวช้างไทย
ปัจจุบัน MEF ดำเนินงานผ่าน 2 พื้นที่หลัก ได้แก่ โครงการ LIFE ที่หมู่บ้านโค๊ะพะโด๊ะ อำเภออมก๋อย จังหวัดเชียงใหม่ และโครงการ Palatha ที่หมู่บ้านปะหละทะ อำเภออุ้มผาง จังหวัดตาก ซึ่งได้รับการสนับสนุนจาก World Animal Protection
ทั้งสองโครงการดูแลช้างรวมทั้งหมด 11 ตัว โดยมีช้าง 6 ตัวอยู่ในโครงการ Palatha และช้างส่วนที่เหลืออยู่ในพื้นที่ LIFE
รายได้จากการท่องเที่ยว ที่กลับไปดูแลทั้งช้างและชุมชน
โครงการใช้ระบบบริหารจัดการสวัสดิภาพช้างแบบหมุนเวียน พร้อมสร้างรายได้โดยตรงให้ครัวเรือนเจ้าของช้าง และมีการจัดสรรรายได้ 10% เข้าสู่ “กองทุนช้างชุมชน” เพื่อสนับสนุนการดูแลช้างและพัฒนาชุมชนอย่างยั่งยืน
โครงการ LIFE ยังทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางด้านทรัพยากร ทั้งในด้านบุคลากร อุปกรณ์ และการสนับสนุนการดำเนินงานร่วมกันระหว่างทั้งสองพื้นที่
ขณะเดียวกัน โครงการ Palatha มีโฮมสเตย์ที่ขึ้นทะเบียนกับการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (TAT) จำนวน 8 หลัง และเป็นอีกหนึ่งตัวอย่างของการท่องเที่ยวโดยชุมชนที่เชื่อมโยงสวัสดิภาพสัตว์เข้ากับการอนุรักษ์ธรรมชาติและวัฒนธรรมท้องถิ่น
รางวัลที่สะท้อนแนวทางการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน
ในปี 2023 โครงการ LIFE ได้รับรางวัลชนะเลิศด้านสวัสดิภาพสัตว์ (Animal Welfare Category) จากเวที Responsible Thailand Awards 2023
รางวัลนี้สะท้อนถึงการมีส่วนร่วมของชุมชน มาตรฐานสวัสดิภาพช้าง และแนวทางการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืนที่องค์กรยึดถือมาอย่างต่อเนื่อง
ประสบการณ์ท่องเที่ยวที่มากกว่าการดูช้าง
นอกจากกิจกรรมเรียนรู้เกี่ยวกับช้าง นักท่องเที่ยวยังสามารถเข้าร่วมกิจกรรมอื่น ๆ เช่น การเดินป่า ล่องแพ โปรแกรม Mountain Adventure โปรแกรมอาสาสมัคร และ Retreat ที่เชื่อมโยงกับการเรียนรู้ธรรมชาติและวิถีชีวิตชุมชนกะเหรี่ยง
รายได้จากการท่องเที่ยวเหล่านี้ช่วยสนับสนุนค่าดูแลช้าง ค่าจ้างควาญ และกระจายรายได้สู่ชุมชนผ่านที่พัก อาหาร การนำทาง และกิจกรรมวัฒนธรรมท้องถิ่น
เมื่อ “รายได้” และ “สวัสดิภาพช้าง” เดินไปด้วยกันได้
สิ่งที่ทำให้โมเดลนี้แตกต่าง คือการแสดงให้เห็นว่า “รายได้” และ “สวัสดิภาพช้าง” สามารถเดินไปด้วยกันได้
นักท่องเที่ยวจ่ายเพื่อเรียนรู้และสัมผัสประสบการณ์ธรรมชาติ ไม่ใช่เพื่อควบคุมหรือใช้ช้างเป็นเครื่องมือสร้างความบันเทิง
ควาญช้าง ในฐานะผู้พิทักษ์ช้างและผืนป่า
ในแนวทางของ MEF ควาญช้างถือเป็นหัวใจสำคัญของโมเดล เพราะเป็นผู้มีความรู้ลึกซึ้งเกี่ยวกับช้าง ป่า และวิถีชีวิตของชุมชน
ควาญไม่ได้เป็นเพียงผู้ดูแลช้าง แต่ยังเป็นผู้นำนักท่องเที่ยวเรียนรู้ธรรมชาติ ถ่ายทอดองค์ความรู้ และทำหน้าที่เป็น “ผู้พิทักษ์ช้างและผืนป่า” ไปพร้อมกัน
การเติบโตของ Palatha และความหวังในระยะยาว
ด้านการเติบโตของการท่องเที่ยว โครงการ Palatha เริ่มดำเนินงานด้านการท่องเที่ยวในปี 2025 โดยปีแรกมีนักท่องเที่ยวประมาณ 500 คน และเพิ่มเป็น 700 คนในปีถัดมา
พร้อมตั้งเป้าหมายระยะยาวที่ 1,500 คนต่อปี ซึ่งจะช่วยเสริมความมั่นคงทางการเงิน สนับสนุนการจ้างงาน เพิ่มความมั่นคงด้านสวัสดิภาพช้าง และสร้างรายได้ที่ยั่งยืนให้ครัวเรือนในชุมชน
ความท้าทายของการท่องเที่ยวช้างอย่างยั่งยืน
แม้โมเดลนี้จะได้รับความสนใจเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง แต่ความท้าทายสำคัญยังคงเป็นเรื่องของการสร้างรายได้ที่เพียงพอและต่อเนื่อง เพื่อแข่งขันกับอุตสาหกรรมท่องเที่ยวช้างแบบดั้งเดิมที่เน้นนักท่องเที่ยวจำนวนมากและกิจกรรมใกล้ชิดกับช้าง
โดยเฉพาะโครงการ Palatha ที่ยังต้องการเงินทุนตั้งต้น (seed funding) เพื่อช่วยสนับสนุนการดูแลช้าง พัฒนาชุมชน และสร้างระบบที่สามารถพึ่งพารายได้จากการท่องเที่ยวได้อย่างยั่งยืนในระยะยาว
อนาคตของการท่องเที่ยวช้าง อาจไม่ได้มีเพียงรูปแบบเดียว
สิ่งที่โมเดลของ MEF สะท้อนให้เห็น คืออนาคตของการท่องเที่ยวช้างอย่างยั่งยืนอาจไม่ได้มีเพียงรูปแบบเดียว แต่สามารถปรับให้เหมาะสมกับบริบทของแต่ละพื้นที่ ทั้งในมิติของชุมชน วัฒนธรรม และระบบนิเวศ
เพราะท้ายที่สุดแล้ว หากอุตสาหกรรมท่องเที่ยวช้างจะยั่งยืนอย่างแท้จริง จำเป็นต้องเปลี่ยนมุมมองจาก “ช้างในฐานะสินค้าเพื่อความบันเทิง” ไปสู่ “ช้างในฐานะสิ่งมีชีวิตที่มีความต้องการและได้ใช้ชีวิตในแบบของช้างจริงๆ”
“แค่ได้เห็นช้างใช้ชีวิตอย่างช้าง ก็เพียงพอแล้ว”
และข้อความสำคัญที่ MEF อยากส่งต่อก็คือ
ช้างไม่จำเป็นต้องแสดง ไม่จำเป็นต้องให้เราขี่ หรือให้เราสัมผัส เพื่อให้เรารักและเห็นคุณค่าของเขา — แค่ได้เห็นช้างใช้ชีวิตอย่างเป็นช้าง ก็เพียงพอแล้ว